https://domesticsj.ut.ac.ir/ علمی- ترویجی (حرفه‌ای) دامِستیک fa daily 1 Sat, 19 Sep 2026 00:00:00 +0330 Sat, 19 Sep 2026 00:00:00 +0330 https://domesticsj.ut.ac.ir/article_107755.html https://domesticsj.ut.ac.ir/article_107756.html https://domesticsj.ut.ac.ir/article_107758.html https://domesticsj.ut.ac.ir/article_107759.html تغذیه دقیق در طیور (Precision Poultry Nutrition) به ‌عنوان نکته‌ای قابل ‌اعتنا در راستای بهبود عملکرد پرندگان در صنعت پرورش طیور می‌تواند شامل تنظیم و تأمین مواد مغذی مورد نیاز پرنده به‌ صورت دقیق، متناسب با شرایط واقعی گله باشد؛ به ‌طوری که هر پرنده یا هر گروه از پرندگان بتواند در زمان مناسب، مقداری مناسب از مواد غذایی را دریافت کند. طیور در سنین مختلف احتیاجات متفاوتی دارند؛ تغذیه دقیق این تغییرات را روزانه یا حتی لحظه‌ای در جیره تنظیم می‌کند. اهداف این روش شامل بهبود عملکرد تولیدی، کاهش ضریب تبدیل و هزینه خوراک، کاهش دفع مواد زائد مانند نیتروژن و فسفر و در نهایت حفظ سلامت و رفاه طیور است. در تغذیه معمول، غالباً یک جیره ثابت برای کل گله استفاده می‌شود، امّا در تغذیه دقیق عوامل زیادی نظیر سن، سویة ژنتیکی، وزن بدن، سرعت رشد، دمای محیط، وضعیت سلامتی، مصرف واقعی خوراک و مرحلة تولیدی مد نظر است. مثلاً، در دمای بالای سالن که مصرف خوراک کم می‌شود، این سیستم می‌تواند تراکم مواد مغذی جیره را افزایش دهد. مواردی از این دست امروزه تا حدودی به صورت تغذیه فازی و تغییرات شرایط گله اجرا می شود، امّا تا رسیدن به نقطه ایده‌آل تغذیه دقیق مسیر زیادی پیش روی پرورش‌دهندگان است. البته گاهی دقت نظر بالا در تنظیم جیره، اغماض از تغییرپذیری مواد اولیه و رفتار واقعی مصرف خوراک در گله منجر به کاهش عملکرد پرنده می‌شود که برای برطرف کردن آن معمولاً یک حاشیه ایمنی توأم با پایش مداوم گله در نظر گرفته شده و با لحاظ تغییرپذیری مواد اولیه و داده‌های واقعی مانند مصرف خوراک، رشد و شرایط محیطی، به ‌طور دوره‌ای اصلاح و تنظیم می‌شود تا عملکرد عملی گله کاهش پیدا نکند. در واقع، نقطه آرمانی، تنظیم جیره هر پرنده، با توجه به تفاوت‌های فردی و ژنتیکی احتیاجات آن پرنده می‌باشد؛ اگرچه نیل به این هدف نهایی با توجه به تعداد پرنده موجود در سالن دشوار به نظر می‌رسد. در کنار افزایش بهره‌وری و سودآوری با تأمین دقیق احتیاج غذایی پرنده، کاهش هزینه خوراک، بهبود رشد و سلامت، و همچنین کاهش آلودگی محیط‌زیست، چالش‌هایی مانند هزینه بالای فناوری سنجش و مدل‌سازی، نیاز به داده‌های دقیق و لحظه‌ای، پیچیدگی مدیریت، و دشواری اجرای تغذیه اختصاصی برای هر پرنده متصور است. وضعیت فعلی را می‌توان بین تحقیقات پیشرفته و کاربرد صنعتی محدود دانست؛ با این‌ حال، پیشرفت قابل ‌توجهی در این عرصه حاصل‌شده است و رو به گسترش می‌باشد. https://domesticsj.ut.ac.ir/article_108062.html آغوز، نخستین ترشح غده پستانی پس از زایمان، نقشی حیاتی در بقا و سلامت گوساله‌های تازه متولد شده دارد. به دلیل ساختار جفت گاو و عدم انتقال فاکتورهای ایمنی در دوران جنینی، گوساله‌ها در وضعیت آگاماگلوبولینمی متولد می‌شوند و ایمنی اولیه خود را منحصراً، از طریق دریافت به ‌موقع و کافی آغوز کسب می‌کنند. هدف از ارائه این مقاله علمی- ترویجی، بررسی نقش متابولیت‌ها و ترکیبات زیست ‌فعال آغوز گاوی در تنظیم بیان ژن‌های مرتبط با سیستم ایمنی و وضعیت سلامت گوساله‌ها با رویکرد ژنومیک تغذیه‌ای (Nutrigenomics) است. بدین منظور، مقالات منتشر شده در زمینه ترکیبات زیست ‌فعال آغوز، متابولومیکس، ژنومیک تغذیه‌ای و انتقال ایمنی غیرفعال در گوساله، تحلیل و بررسی شده‌اند. یافته‌های این مرور نشان می‌دهد که آغوز تنها منبع انرژی و حامل مواد مغذی نیست، بلکه، به عنوان یک عامل اپی‌ژنتیک قدرتمند از طریق اجزایی مانند میکروRNAها، نوکلئوتیدها و نوکلئوزیدها، فاکتورهای رشد، سیتوکین‌ها، ایمونوگلوبولین‌ها، ترانسفرین و الیگوساکاریدها، بیان ژن‌های درگیر در عملکرد سیستم ایمنی، بلوغ و حفظ یکپارچگی سد روده‌ای، تعدیل میکروبیوتای روده و پاسخ‌های التهابی را تنظیم می‌کند. این برنامه‌ریزی مولکولی اولیه نه تنها شانس بقای گوساله را در دوره بحرانی شیرخواری افزایش می‌دهد، بلکه، اثرات پایداری بر کارایی سیستم ایمنی در طول عمر تولیدی حیوان بر جای می‌گذارد. تفاوت در ترکیبات تغذیه‌ای آغوز ناشی از تفاوت‌های ژنتیکی، فردی و محیطی است. سطوح آنتی‌بادی‌ها در آغوز، شیر و سرم دارای یک جزء ژنتیکی قابل توجه هستند و می‌توان نواحی ژنومی مؤثر بر آن‌ها را شناسایی کرد. این ویژگی‌ها می‌توانند ابزاری برای کاهش شکست انتقال ایمنی غیرفعال (Failure of Passive Transfer) از طریق انتخاب ژنتیکی فراهم آورند. مدیریت صحیح تغذیه آغوز، راهکاری عملی برای بهبود سلامت گوساله‌ها در گاوداری‌های صنعتی است. شناسایی نشانگرهای ژنتیکی مرتبط با کیفیت آغوز، امکان گنجاندن این صفت در برنامه‌های اصلاح‌نژادی را فراهم می‌کند که به کاهش وابستگی به آنتی‌بیوتیک‌ها و افزایش بهره‌وری اقتصادی گله منجر خواهد شد. https://domesticsj.ut.ac.ir/article_108122.html امروزه، پرورش جوجه‌های گوشتی، فشرده‌ترین شاخه دامپروری و یک صنعت گوشتی به سرعت در حال گسترش در سطح جهان است. ظهور باکتری‌های مقاوم به آنتی‌بیوتیک، ضرورت جایگزینی آنتی‌بیوتیک‌ها با سایر محصولات کم خطر/بی‌خطر مانند پری‌بیوتیک‌ها، پروبیوتیک‌ها، عصاره و اسانس گیاهان دارویی را ایجاب کرده است. گیاهان دارویی و معطر از جمله منابع غنی از ترکیبات بیولوژیکی فعال مانند آنتی‌اکسیدان‌ها، آنتی‌بیوتیک‌های طبیعی و مواد ضد التهابی هستند که می‌توانند به بهبود سیستم ایمنی، رشد و کیفیت گوشت جوجه‌های گوشتی کمک کنند. در سال‌های اخیر، عصاره و اسانس گیاهان دارویی به عنوان محرک‌های رشد و تقویت کننده‌های سلامت مورد توجه قرار گرفته‌اند؛ زیرا، این اسانس‌ها دارای خواص بالقوه ضدمیکروبی، ضدقارچی، ضدانگلی و ضدویروسی هستند. استفاده از عصاره‌ها و اسانس‌های گیاهی در جیره خوراکی این پرندگان به بهبود عملکرد رشد، کاهش مصرف داروهای آنتی‌بیوتیکی و افزایش کیفیت گوشت (از نظر طعم، بافت و مواد مغذی) منجر شده است. این ترکیبات علاوه بر تقویت سیستم گوارش و کاهش بیماری‌های روده‌ای، می‌توانند در کنترل استرس اکسیداتیو، تقویت سلامت کبد و کاهش احتمال آلودگی‌های میکروبی موثر باشند. گوشت بدون چربی تولید شده در اثر مصرف عصاره و اسانس گیاهان دارویی از طریق جیره خوراکی طیور، خطر ابتلا به چربی خون بالا را در مصرف‌کنندگان آن‌ها را کاهش می‌دهد. بنابراین، استفاده از عصاره و اسانس گیاهان دارویی و معطر در تغذیه طیور می‌تواند به عنوان یک راهکار پایدار و سالم در تولید جوجه گوشتی مورد توجه قرار گیرد. https://domesticsj.ut.ac.ir/article_108169.html در فرآیند انجماد اسپرم، تنش اکسیداتیو یکی از عوامل اصلی کاهش تحرک، زنده‌‌مانی، یکپارچگی غشایی و در نهایت توان باروری اسپرم محسوب می‌‌شود. سلول‌های اسپرم به دلیل حجم اندک سیتوپلاسم، سطح پایین آنتی‌اکسیدان‌‌های درون ‌سلولی، غشای غنی از اسیدهای چرب غیراشباع چند پیوندی و حساسیت بالا به پراکسیداسیون لیپیدی، نسبت به سایر سلول‌‌ها آسیب‌پذیری بیشتری در برابر استرس اکسیداتیو دارند. افزودن آنتی‌اکسیدان‌‌ها به رقیق‌کننده‌‌های انجماد به ‌عنوان یک راهکار مؤثر جهت کاهش آسیب‌های ناشی از شوک سرمایی و فرآیند انجماد–ذوب مورد توجه قرار گرفته است، هر چند پایداری و نیمه‌ عمر این ترکیبات ممکن است در طی فرآیند انجماد کاهش یابد. بربرین، یک آلکالوئید گیاهی با خواص آنتی‌اکسیدانی قوی، به دلیل جذب زیستی پایین با محدودیت کاربرد مواجه است. در این راستا، استفاده از نانو‌بربرین می‌‌تواند از طریق افزایش پایداری، بهبود جذب و افزایش تماس با سلول‌‌های هدف، اثرات حفاظتی مؤثرتری در برابر تنش اکسیداتیو ایجاد کند. بر این اساس، مقاله علمی- ترویجی حاضر به‌ صورت مروری به بررسی نقش آنتی‌اکسیدانی بربرین و نانو‌بربرین در رقیق‌کننده‌‌های انجماد اسپرم و تأثیر آن‌‌ها بر بهبود کیفیت اسپرم منجمد–ذوب در گونه‌های دامی می‌پردازد. این رویکرد می‌‌تواند در تسهیل اجرای برنامه‌‌های اصلاح‌نژادی، ارتقای کارایی برنامه‌‌های تلقیح مصنوعی، بهبود کیفیت اسپرم‌‌های منجمد، حفظ ذخایر ژنتیکی دام‌های برتر و جلوگیری از انقراض گونه‌‌های در معرض خطر اهمیت کاربردی داشته باشد. https://domesticsj.ut.ac.ir/article_108222.html آغوز یا کلستروم در گاو شیری نخستین ترشح غده پستانی پس از زایش است که نقش اساسی در انتقال ایمنی غیرفعال، تنظیم پاسخ‌های متابولیکی نوزاد، افزایش بقا و عملکرد آینده گوساله ایفا می‌کند. فرآیند تولید آغوز (Colostrogenesis) به طور عمده در هفته‌های پایانی آبستنی و حوالی زایمان رخ می‌دهد و تحت ‌تأثیر تغییرات هورمونی و فیزیولوژیک پیچیده قرار دارد. کاهش غلظت پروژسترون همزمان با افزایش پرولاکتین و گلوکوکورتیکوئیدها نزدیک زایمان موجب آغاز تمایز ترشحی سلول‌های اپی‌تلیال پستان و تجمع انتخابی ترکیبات ایمنی، به ‌ویژه ایمونوگلوبولین G (IgG)، در حفره آلوئول‌ها می‌شود. تنظیم نفوذپذیری سد خونی- شیری و تغییر در ساختار اتصال‌های محکم (Tight junctions) اپی‌تلیوم پستانی از مکانیسم‌های کلیدی این فرآیند محسوب می‌شوند. در این میان، گیرنده نوزادی نقش مهمی در انتقال فعال و انتخابی IgG از جریان خون به ترشحات پستانی ایفا می‌کند و تعیین‌کننده کیفیت ایمنی آغوز است. علاوه بر تنظیمات داخلی بدن، وضعیت تغذیه‌ای و متابولیکی گاو در دوره پیش‌زایش (Close-up) تأثیر قابل ‌توجهی بر کمیت و کیفیت آغوز دارد. تأمین مناسب پروتئین قابل ‌متابولیسم، تعادل انرژی و کنترل تنش متابولیک با افزایش غلظت IgG و بهبود ترکیب آغوز مرتبط گزارش شده است. شاخص‌های التهابی و اکسیداتیو در اواخر آبستنی نیز می‌توانند بر حجم و ترکیب ایمونوگلوبولینی آغوز اثرگذار باشند. همچنین عوامل مدیریتی نظیر طول دوره خشکی، زمان نخستین دوشش پس از زایش، استفاده از اُکسی‌توسین و شرایط محیطی و فصلی، تغییرات قابل ‌توجهی در تولید و کیفیت آغوز ایجاد می‌کنند. در مجموع، تولید آغوز در گاو شیری پدیده‌ای چند عاملی است که تعامل میان تنظیمات هورمونی، عملکرد سد پستانی، وضعیت ایمنی و مدیریت تغذیه‌ای را در بر می‌گیرد. شناخت جامع این سازوکارها زمینه را برای طراحی راهبردهای کارآمد در جهت بهبود کیفیت آغوز و ارتقای سلامت و عملکرد گوساله‌ها فراهم می‌کند. https://domesticsj.ut.ac.ir/article_108227.html انجماد اسپرم راهبُردی کلیدی در حفظ ذخایر ژنتیکی و مدیریت برنامه‌های اصلاح‌‌نژاد دام است. با این حال، تنش‌‌های ناشی از چرخة انجماد-ذوب با افزایش تولید گونه‌‌های فعال اکسیژن (ROS: Reactive Oxygen Species) و پراکسیداسیون لیپیدها، به یکپارچگی غشا و کاهش سلامت DNA اسپرم همراه بوده و در نهایت موجب اُفت کیفیت و توان باروری می‌شود. در این میان، استفاده از ترکیبات آنتی‌اکسیدانی به عنوان راهکاری مؤثر برای کاهش آسیب‌های اکسیداتیو مورد توجه قرار گرفته شده است. کوئرستین به ‌عنوان یک فلاونوئید طبیعی با ظرفیت بالای خنثی‌سازی ROS و تقویت ظرفیت آنتی‌اکسیدانی، نقش بالقوه‌ای در حفظ عملکرد و ساختار اسپرم ایفا می‌کند. با وجود مزایای زیستی، کاربرد فرم آزاد این ترکیب به دلیل حلالیت پایین، پایداری محدود و زیست ‌فراهمی کم با چالش‌هایی مواجه است. بهره‌گیری از سامانه‌های نوین انتقال دارو، به ویژه نانولیپوزوم‌ها، پتانسیل بهبود پایداری، رهایش کنترل‌شده و افزایش تعامل با غشای اسپرم را دارا است، هر چند کارایی زیستی دقیق آن در گونه‌های مختلف دامی هنوز به طور کامل تبیین نشده است. این مطالعه علمی- ترویجی با تمرکز بر مطالعات آزمایشگاهی و تجربی، نقش کوئرستین آزاد و شواهد اولیه فرم درون‌پوشانی‌شده در شاخص‌های کیفی اسپرم منجمد را بررسی می‌کند. نتایج مطالعات نشان می‌دهد که اگرچه استفاده هدفمند از سامانه‌های نانولیپیدی می‌تواند به‌ عنوان یک استراتژی نوید بخش مطرح باشد، امّا به دلیل محدودیت شدید شواهد تجربی در حوزة دامپروری، تعمیم قطعی آن نیازمند آزمون‌های وسیع‌تر فیلدی است. https://domesticsj.ut.ac.ir/article_108228.html الیگوساکاریدها به ‌عنوان ترکیبات پری‌بیوتیکی نقش مهمی در بهبود سلامت روده و افزایش کارایی تغذیه‌ای طیور دارند. این ترکیبات با تحریک رشد میکروبیوتا مفید، کاهش جمعیت باکتری‌های بیماری‌زا و بهبود شرایط فیزیولوژیک دستگاه گوارش، به ‌عنوان جایگزینی مؤثر برای آنتی‌بیوتیک‌های محرک رشد مطرح شده‌اند. استفاده از الیگوساکاریدها در جیره طیور طی سال‌های اخیر به دلیل نگرانی‌های مرتبط با مقاومت آنتی‌بیوتیکی و نیاز به تولید پایدار، مورد توجه ویژه قرار گرفته است. الیگوساکاریدها از مهم‌ترین ترکیباتی هستند که می‌توانند با افزایش جمعیت باکتری‌های مفید مانند بیفیدوباکترها، به بهبود هضم و جذب مواد مغذی کمک کنند. این ترکیبات با کاهش pH روده و تولید اسیدهای چرب کوتاه زنجیر، محیطی نامناسب برای رشد پاتوژن‌ها ایجاد کرده و در نتیجه موجب بهبود عملکرد رشد و ضریب تبدیل خوراک در طیور می‌شوند. مانان‌الیگوساکاریدها نیز از دیوارۀ سلولی مخمر استخراج می‌شوند و نقش برجسته‌ای در جلوگیری از اتصال باکتری‌های بیماری‌زا به سلول‌های روده دارند. این ترکیبات با مسدودکردن گیرنده‌های سطحی برای پاتوژن‌هایی مانند سالمونلا و ای‌کولای، خطر عفونت‌های گوارشی را کاهش می‌دهند. علاوه بر این، مانان‌الیگوساکاریدها با تحریک سیستم ایمنی ذاتی و بهبود پاسخ‌های ایمنی، به افزایش سلامت عمومی و بهبود کیفیت لاشه در طیور کمک می‌کنند. زایلوالیگوساکاریدها نیز به‌عنوان نسل جدیدی از پری‌بیوتیک‌ها شناخته می‌شوند که با افزایش فعالیت آنزیم‌های گوارشی و بهبود هضم فیبر، نقش مهمی در بهبود کارایی خوراک دارند. این ترکیبات با کاهش تولید آمونیاک و بهبود وضعیت بستر، شرایط محیطی مناسب‌تری برای پرورش طیور فراهم می‌کنند. در مجموع، استفاده از الیگوساکاریدها می‌تواند به ‌طور قابل‌توجهی سلامت روده، عملکرد رشد و بهره‌وری سیستم تولید طیور را ارتقا دهد. در این مقاله علمی- ترویجی به اثرات بعضی از آن‌ها ‌پرداخته می‌شود. https://domesticsj.ut.ac.ir/article_109162.html در این شماره از نشریه علمی-ترویجی (حرفه‌ای) دامِستیک، به پای گفت‌وگو با آقای عباس زال‌بیک می‌نشینیم؛ دانشجوی دکتری تخصصی تغذیه دام دانشگاه شهرکُرد و مدیر تولید شرکت نامفر. چهره‌ای شناخته ‌شده در عرصه علم و صنعت که کارنامه‌ای پُربار در حوزة تغذیه دام و مدیریت واحدهای دامپروری در کارنامه خود دارد.آقای عباس زال‌بیک، متولد ۲۵ شهریور ۱۳۴۶ در روستای ونداده، از توابع شهرستان شاهین‌شهر و میمه استان اصفهان، مسیر تحصیلی خود را از همان روستا آغاز کرده و هم اکنون دانشجوی دورة دکتری تخصصی تغذیه دام در دانشگاه شهرکرد هستند. رویکرد حرفه‌ای ایشان ریشه در خانواده‌ای کشاورز و دامپرور دارد؛ خانواده‌ای که حدود ۲۰۰ رأس میش و ۲۰۰ رأس بره و بزغاله داشت و ایشان از کودکی در فصل‌های سرد و گرم به پدرش در پرورش گوسفندان کمک می‌کردند. همین ارتباط نزدیک با دام، تأثیر زیادی در انتخاب رشتة مهندسی علوم دامی داشته است. از دستاوردهای ایشان می‌توان به فعالیت به ‌عنوان یکی از نخستین نیروهای متخصص بخش خصوصی در شرکت نامفر اصفهان، تربیت مدیران و ارتقای واحد دامپروری از ۸۰ رأس گاو شیری با تولید ۸۰۰ لیتر شیر به ۱۴۰۰ رأس و تولید بیش از ۶۳ هزار لیتر شیر اشاره کرد. با اشاره به تجربه ۳۶ ساله در صنعت گاو شیری، بهترین خاطرات کاری خود را آغاز به کار در شرکت نامفر در سال ۱۳۷۰ و انتخاب این شرکت به عنوان واحد نمونه کشوری در سال ۱۳۹۶ و بدترین خاطره را درگیری واحد با بیماری تب برفکی توصیف می‌کنند. آقای زال‌بیک آیندة رشته مهندسی علوم دامی را با توجه به نیاز جامعه به محصولات پروتئینی، بسیار درخشان می‌دانند و بر نقش فناوری‌های هوشمند، مکمل‌های دقیق، همکاری دانشگاه و صنعت و افزایش مصرف سرانة شیر و لبنیات تأکید می‌کنند. از طرفی، ایشان مهندس حمیدرضا فقری و مرحوم حاج عباسعلی نیلفروش‌زاده را الگوهای کاری خود معرفی می‌کنند و راز موفقیت خود را در علاقه به کار، ارتباط با دانشگاه، استفاده از مشاوران، بازدیدها، هدف‌گذاری، توجه به کارکنان و اهمیت دادن به تغذیه، رفاه و تولیدمثل دام می‌دانند. در نهایت، ایشان این گفت‌وگو را با تأکید بر ضرورت کسب مهارت‌های عملی در کنار تحصیلات دانشگاهی و پیامی عملی برای حضور متخصصان در فارم‌ها و کارخانه‌های خوراک و مکمل‌سازی به پایان می‌رسانند.